PRAWNE PODSTAWY W SPRAWACH DLA NIELETNICH

"Kurator sądowy pełni bardzo ważną rolę w całym systemie zapobiegania przestępczości. Z jego pracą łączą się problemy różnego rodzaju: filozoficzne, prawne, organizacyjne, metodyczner". W niniejszej pracy przybliżone zostaną podstawy prawne oraz zasady prowadzenia dokumentacji dotyczące nadzoru kuratora sądowego w postępowaniu w sprawach nieletnich, gdyż specyfika pracy pedagoga szkolnego może wymagać znajomości także tego tematu.

W Polsce pracę kuratorów sądowych w postępowaniu w sprawach dla nieletnich (w tym nadzór kuratora) reguluje: Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych (Dz. Ust. 2010, nr 33 poz. 178), Rozporządzenie Ministra sprawiedliwości z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie szczegółowego sposobu wykonywania uprawnień i obowiązków kuratorów sądowych ( Dz. Ust. 2003, nr 112 poz. 1064) oraz Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. 2010, nr 33, poz. 178).

Jak zauważa T. Jedynak, sprawy nieletnich to jeden z ważniejszych obszarów współdziałania sądu rodzinnego i kuratorów sądowych, w którym stasuje się nadzór kuratora sądowego. Sąd, chcąc przeciwdziałać demoralizacji i przestępczości nieletnich, stwarzać warunki powrotu do normalnego życia nieletnich, którzy popadli w konflikt z prawem lub z zasadami współżycia społecznego oraz w dążeniu do umocnienia funkcji opiekuńczo-wychowawczej i poczucia odpowiedzialności rodzin za wychowanie nieletnich na świadomych swych obowiązków członków społeczeństwa, orzeka względem nieletniego zastosowanie środka wychowawczego adekwatnego do potrzeb. Jednym z nich jest wspomniany nadzór kuratora, zaliczany do grupy środków nieizolacyjnych, ale o poważnych konsekwencjach, bowiem wiążących się z obecnością kuratora w życiu nieletniego nawet do ukończenia przez niego 21 lat.

"Kuratorzy sądowi realizują określone przez prawo zadania o charakterze wychowawczo-resocjalizacyjnym, diagnostycznym, profilaktycznym i kontrolnym, związane z wykonywaniem orzeczeń sądu". Nadzór kuratora, zgodnie z ustawą o postępowaniu w sprawach dla nieletnich, może być zastosowany jako samoistny środek wychowawczy (art. 6 pkt 5 u.p.n.), jako środek tymczasowy (art. 26 u.p.n. lub stosowany również na podstawie art. 74 § 2 i 3 u.p.n.) bądź jako środek probacyjny, stosowany w okresie próby wyznaczonym przez sąd w zamian za niewykonanie środka poprawczego (art. 11 § 1 i 2 u.p.n.; art. 87 § 1 i 2 u.p.n.; art. 88 § 1 i 2 u.p.n.). Podjęte przez kuratora działania adresowane są równocześnie do nieletnich i do ich rodziców bądź prawnych opiekunów, gdyż zadaniem sprawowanie nadzoru musi jednocześnie korygować przejawy wadliwej socjalizacji po stronie nieletniego, jak i jej przyczyn leżących po stronie rodziców lub opiekunów.

Jeszcze na etapie postępowania wyjaśniającego sąd orzeka tymczasowy nadzór kuratora nad nieletnim, który (podobnie, jak nadzór o charakterze zabezpieczającym w postępowaniu opiekuńczym) nastawiony jest na podjęcie oddziaływań wychowawczych i resocjalizacyjnych na nieletniego oraz na sformułowanie diagnozy nieletniego i jego środowiska. Nadzór ten ustaje z mocy prawa, gdy nieletni ukończy 21 rok życia (art. 73 § 1 u.p.n.) i najczęściej wówczas, kiedy zostaną osiągnięte cele (zazwyczaj w sytuacji zahamowania procesu demoralizacji) tego środka wychowawczego (art. 79 § 1 u.p.n.).
Kurator, co podkreśla P. Górecki, powinien być rzeczywistym wychowawcą, który kieruje w całościowy sposób procesem wychowania nieletniego w trakcie postępowania wykonawczego. Należy więc starać się, by działalność kuratora sądowego nie sprowadzała się tylko do funkcji formalno-kontrolnych. W kwestii tej dużą rolę ma do spełnienia sąd rodzinny, który prowadzi postępowanie wykonawcze, kontrolując w jego toku działalność kuratora, który sprawuje nadzór nad nieletnim.

Rozporządzenie Ministra sprawiedliwości z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie szczegółowego sposobu wykonywania uprawnień i obowiązków kuratorów sądowych jasno określa etapy pracy kuratora, dzieląc je na osiem zasadniczych powinności (§ 3 ust. 1 r.k.s.). Zadaniem kuratora, zgodnie z wymienionym rozporządzeniem, jest złożenie sądowi pierwszego sprawozdania z objęcia nadzoru nie później niż w ciągu 14 dni od dnia nawiązania kontaktu z podopiecznym, a kolejne na żądanie sądu lub w wyznaczonych przez niego terminach (§ 4 ust. 1 r.k.s.). Sprawozdanie z objęcia nadzoru musi zawierać diagnozę środowiskową, zamierzenia resocjalizacyjne oraz uwzględniać metody prowadzenia nadzoru, warunki osobiste i bytowe podopiecznego, zadania do realizacji, prognozę resocjalizacyjną, należy także podać źródła informacji o podopiecznym (§ 4 ust. 2 r.k.s.). Dokumentacja nadzoru obejmuje jego przebieg oraz podejmowane na bieżąco czynności kuratora rodzinnego, odnotowywane w karcie czynności nadzoru. Dla każdego podopiecznego prowadzona jest osobna karta czynności, w której wpisuje się datę, miejsce i rodzaj czynności, uzyskane dokumenty i informacje, ich źródła, a także własne uwagi i zamierzenia w zakresie sprawowania nadzoru (§ 3 ust. 3 r.k.s.). Natomiast opracowując sprawozdanie z zakończenia nadzoru, kurator rodzinny musi opisać przebieg nadzoru i zwrócić szczególną uwagę na realizację planu pracy z podopiecznym, jak również dokonać oceny wykonania obowiązków i postawy podopiecznego w okresie nadzoru (§ 4 ust. 3 r.k.s.).

Odwołując się do elementów sprawozdania, należy wnioskować, że ustawodawca opowiedział się za opisanym sposobem prowadzenia nadzoru - metodą pracy z indywidualnym przypadkiem. Metoda ta opiera się na znajomości osoby, z którą się pracuje, a co za tym idzie, jej problemów, trudności, powodów, dla których znalazła się w obecnej sytuacji, ale także znajomości środowiska nieletniego. By móc właściwie postawić cele pracy z nieletnim, należy rzetelnie przygotować diagnozę, która stanowi pewien proces mający nakreślić sąd o przyczynach niedostosowania społecznego. Kurator powinien uwzględniać w jej tworzeniu informacje zawarte w aktach sądowych, ale także te wynikające z wywiadu z nieletnim, rodzicami bądź osobami wcześniej pracującymi z nieletnim. Właściwie sporządzona diagnoza wychowawcza, której celem jest poznanie rzeczywistości wychowawczej, staje się diagnozą decyzyjną, tworzącą później istotny element sprawozdania - prognozę resocjalizacyjną.

Nadzór kuratora sądowego jest w Polsce najczęściej stosowanym środkiem wobec nieletnich. Kuratorzy rodzinni, zgodnie z panującym prawem, podejmują się działań o charakterze wychowawczym, resocjalizacyjnym, diagnostycznym, profilaktycznym oraz kontrolnym. Stają się tym samym istotnym ogniwem w procesie readaptacji młodych ludzi społecznie marginalizowanych, wykolejonych lub zagubionych, którzy naruszają porządek prawny. Warto zatem znać zakres ich działań.


Wykaz skrótów
r.k.s. - Rozporządzenie Ministra sprawiedliwości z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie szczegółowego sposobu wykonywania uprawnień i obowiązków kuratorów sądowych ( Dz. Ust. 2003, nr 112 poz. 1064).
u.p.n. r11; Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. 2010, nr 33, poz. 178).


Opracowała Agata Tyczyńska, pedagog szkolny, na podstawie:
Górecki P., Stachowiak S., Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich. Komentarz, wyd. IV, Warszawa 2007.
Jedynak T., Nadzór kuratora sądowego [w:] Zarys metodyki pracy kuratora sądowego pod red. T. Jedynaka i K. Stasiaka, wyd. 1, Warszawa 2008.
Ostrihanska Z., Greczuszkin A., Praca z indywidualnym przypadkiem w nadzorze kuratora sądowego, wyd. III, Lublin 2005.


Akty prawne
Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych (Dz. Ust. 2010, nr 33 poz. 178).
Rozporządzenie Ministra sprawiedliwości z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie szczegółowego sposobu wykonywania uprawnień i obowiązków kuratorów sądowych ( Dz. Ust. 2003, nr 112 poz. 1064).
Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. 2010, nr 33, poz. 178).